ابراهيم رفعت باشا ( مترجم : هادى انصارى )
261
مرآة الحرمين ( سفرنامه حجاز و تاريخ و جغرافياى راهها و بقاع متبركه آن ) ( فارسى )
قديم داراى حقوق مىباشند و نيز پانزده نفر كارمند سقاخانه زمزم و . . . اما توليت كعبه و كليددارى آن همواره در بنى شيبه مىباشد . اما شغل خدمتگزاران مسجد الحرام معمولا به صورت ارثى پس از خود به فرزندانشان مىرسد . اولين شخصى كه خواجهها را مأمور به خدمت در مسجد الحرام و كارهاى گوناگون نمود ، ابو جعفر منصور ( عباسى ) بود ، خدمت در مسجد الحرام جزو مهمترين پيشهها به شمار آمده كه خلفا و سلاطين از قديم بدان مباهات مىورزيدند و بالاترين لقب در دولت ( عثمانى ) رتبهء « خادم الحرمين الشريفين » بود . دوست ما محمّد لبيب بك بتانونى گفته است : در مسجد الحرام برخى از علوم عربى و تفسير به روش عقيم و بىثمر قديم تدريس مىگردد كه اين شاگردان به چند صد نفر مىرسند . اين گروه معمولا از پناهندگان جاوى بوده كه به علت ظلم و ستمى كه بر آنان در آنجا روا مىگردد فرار كرده و بدين منطقه مىآيند . اينان در وقت درس ، مشغول به فراگيرى علم بوده و در ساعتهاى فراغت خود جهت گذران زندگى ، به كارهايى اشتغال مىورزند . 5 - ستونهاى مطاف : در سال 232 ه . به دستور واثق باللّه ( عباسى ) ده ستون چوبى در اطراف مطاف قرار داده شد . اين پايهها از چوبهاى بلندى تشكيل شده بود كه هشت آويز و قنديل بر آنها قرار داده بودند تا طوافكنندگان از نور آن استفاده كنند . در هر ركن از كعبه دو قنديل وجود داشت . پس از آن ، بر تعداد اين ستونها ، افزودند تا آن كه به سى و دو ستون چوبى رسيد . سپس ستونهاى چوبى را به ستونهاى سنگى و آجرى تغيير دادند ؛ بدين صورت كه هيجده ستون از آجر و گچ و چهارده ستون ديگر با سنگهاى تراشيده شده ساخته شد . ميان ستونهاى ياد شده ، به وسيلهء چوب اتصالاتى قرار دادند كه بدان قنديلهايى را آويزان مىنمودند . پس از آن مجددا تغييراتى در ستونهاى ياد شده به وجود آمد ، به صورتى كه در اين اواخر آنها را از مس ساخته و اتصالات بين آنها را توسط آهن قرار دادند و بر روى هر اتصالى كه داراى دوسر بود و ستونى به ستون ديگر را ربط مىداد ، هفت قنديل آويزان كرده بودند . تعداد اين ستونها سى و هشت عدد بود .